მეტალურგიისა და სამიწათმოქმედო კულტების საკრალური გზაჯვარედინი - პირქუშის მითიური საგა და მისი ინდოევროპული პარალელები: ზევსი „კერაუნოსი“ (მეხთამტყორცნელი), ჰეფესტო, პერკუნასი, აპოლონ „პეანი“ (მკურნალი) და ტროელი ელენე
Resumen
ელინური მითოლოგიის საყოველთაოდ ცნობილი პერსონაჟები - ჰეფესტო და პერკუნასი და ხევსურული მითოლოგიის გამორჩეული გმირი - პირქუში, გარკვეულ მსგავსებას ავლენენ სხვადასხვა ასპექტში. (მაგალითად, ჰეფესტოცა და პერკუნასიც მჭედლები არიან და არამიმზიდველი გარეგნობა აქვთ). თუმცა, სხვაობა მათ შორის მკაფიოა, ვინაიდან პირქუში განიცდის ტრანსფორმაციას წარმართობის, ქრისტიანობის, ისლამისა და ბოლოს, ათეიზმის გავლენით. რაც შეეხება მათ წარმომშობ მეტალურგიისა და სამიწათმოქმედო კულტებს, ცნობილია. რომ ისინი განეკუთვნება ქრისტიანობამდელ ეპოქას.
ტრადიციულად, სამეცნიერო ლიტერატურაში, სახელი პირქუში განიმარტებოდა, როგორც „ქართული“ ჰომონიმი ნაერთებით: „პირი“ (სახე, პირი) და „ქუში“ (ბნელი, მრისხანე, გაბრაზებული). სპეკულატიურია პირქუშის გაიგივება ბალტიისპირულ ღვთაება პერკუნასთან, რომელსაც, ფრეზერი წარმოგვიდგენს საკულტო ნაშრომში „ოქროს ტოტი“. ფრეიზერი აღნიშნავს: „ლიტველების მთავარი ღვთაება იყო პერკუნასი ან პერკუნსი, ჭექა-ქუხილის და ელვის ღმერთი, ხშირად საუბრობენ მის მსგავსებაზეც ზევსსა და იუპიტერთან“.
წინამდებარე სტატიაში წარმოვადგენ ვარაუდს, რომ აქ არა გვაქვს საქმე შემთხვევით მსგავსებასთან. ქართულ ტერმინს „პირქუში“ აქვს მკაფიო ლექსიკური ეტიმოლოგია – „პირი“ და „ქუში“ – სიტყვები, რომლებიც რჩება სასაუბრო ხმარებაში. თუკი დავუშვებთ, რომ ეს სიტყვა წარმოდგება ლათინური არსებითი სახელდან „პერკუსია“ ლათინური ეტიმოლოგია არის „ცემა“; „დარტყმა“, როგორც დროის საზომი, რომელიც, თავის მხრივ მომდინარეობს წარსული მიმღეობური ფუძედან „percutere“, რაც ნიშნავს „ძლიერად დარტყმას, ცემას, დარტყმას“;
ტექსტებში, სადაც პირქუში ცენტრალური ფიგურაა, მისი ქმედებები მჭიდროდ არის დაკავშირებული მეტალურგიის კულტთან. პირქუშის ატრიბუტებია მძიმე ჩაქუჩი (ხვედა, ურო) და ჯარჯ-გირკალი(წნელის რგოლი)
ასევე საყურადღებოა, რომ პირქუშის მითოლოგიური ციკლის ერთ-ერთ ტექსტში იგი დაკავშირებულია ელენეს ახლოაღმოსავლურ კულტთან (შდრ. „პირქუშის წარმოშობა“, წინადადება 6), რომლის სამკაულის ჟღრუნი ყვარლიდან ესმის პირქუშს ხევსურეთში, თავის სამჭედლოში.
პირქუში თავისი საყმოს ზნეობის მკაცრი დამცველია. იგი თავის ყმებს ავალდებულებს, ატარონ ჯარჯ-გირკალი (სავარაუდოდ მუხის ხის) და წმინდა ცხოვრებით იცხოვრონ, წინააღმდეგ შემთხვევაში, მათ უგზავნის დაავადებებს, რომლებიც „ადამიანებს შიგნიდან წვავს“. ამიტომ პირქუშის ერთ-ერთი ეპითეტია „ცეცხლი“, რომელიც სიფილისის ქართულ სახელს – ათაშანგს ეხმიანება. ამ სტატიაში წარმოგიდგენთ ვარაუდებს სიფილისის არსებობის შესახებ ქ.შ. მე-7 საუკუნემდე. ვვარაუდობთ, რომ მისი კულტის დაკავშირება ზოროასტრიულ ცეცხლის ღმერთთან - ათაშ-თან, სწორედ ამ პერიოდს უნდა განეკუთვნებოდეს.
ბოლოს, სტატიაში წარმოდგენილია პირქუშის ციკლთან დაკავშირებული მითების ინგლისური თარგმანი. თუმცა, იმ მკვლევარებს, რომლებიც დაინტერესებულნი არიან ტექსტების უფრო ღრმა ენობრივი ანალიზით, მათი ლექსიკური წარმოდგენებით, სქოლიოში მივაწოდეთ ქართულად ჩაწერილი ტექსტები.
სტატიაში განხილულია პირქუშისთან დაკავშირებული რამდენიმე ძირითადი თემა:
- პირქუშის ეტიმოლოგია და მისი წარმოშობის ვარიანტები: სტატია იკვლევს სახელის „პირქუში“ ენობრივ ფესვებს და განიხილავს სხვადასხვა თეორიებს მის წარმოშობასთან დაკავშირებით.
- პირქუშის წინაპრები - წინაქრისტიანული პოლითეიზმი სამხრეთ-აღმოსავლეთ კავკასიაში: წარმოვადგენთ კვლევას რელიგიური რწმენა-წარმოდგენებისა და კულტმსახურების შესახებ, რომელიც წინ უძღოდა პირქუშის გაჩენას.
- ელინური პოლითეიზმის გავლენა: გმირის ორმაგი სახე - ქალური (ლამაზი) და მამაკაცური (მახინჯი): სტატიაში განხილულია ელინური პოლითეიზმის გავლენა პირქუშის კულტზე, განსაკუთრებით მისი ორმაგი ბუნების გამოსახვა, როგორც ლამაზი და მახინჯი.
- პირქუში მკურნალი: ჩუტყვავილა, კეთრი და სიფილისი: სტატიაში წამოვადგენთ მსჯელობას პირქუშის, როგორც მკურნალის როლის შესახებ სხვადასხვა დაავადებებთან ბრძოლაში, როგორიცაა ჩუტყვავილა, კეთრი და სიფილისი.
- პირქუშის საგანძური: სტატიაში წარმოვადგენთ კვლევას პირქუშის განძის კონცეფციის შესახებ. მასთან დაკავშირებული განძის სიმბოლურ და პრაქტიკულ მნიშვნელობას მითოლოგიურ ჩარჩოებში.
- პირქუში და პერკუნასი: ასევე სტატიაში წარმოვადგინეთ მსჯელობა პირქუშისა და პერკუნასის შესაძლო ურთიერთმიმართების შესახებ, პოტენციურ კავშირებსა ამ ორ მითოლოგიურ ფიგურას შორის.
- ქრისტიანობის გავლენა და წარმართულ კულტზე: ბოლოს, სტატიაში წარმოვადგენთ კვლევას ქრისტიანობისა და წარმართული კულტების ურთიერთკავშირის შესახებ პირქუშის მითოლოგიის ჩამოყალიბებაში, რაც ხაზს უსვამს ქართული რელიგიური ტრადიციების სინკრეტურ ბუნებას.
საკვანძო სიტყვები:
სამხრეთ-აღმოსავლეთ კავკასიის მითები: ხევსურული მითოლოგია;
მეტალურგიისა და სოფლის მეურნეობის კულტები;
ზევსის ბერძნული კულტი "კერაუნოსი";
ლიტვური პერკუნასის კულტი;
ტროას ელენე – მზის ახლო აღმოსავლური კულტი და მისი სამხრეთ-აღმოსავლეთ კავკასიური ვარიანტი;
მეტალურგიისა და სოფლის მეურნეობის ინდოევროპული კულტი სამხრეთ-აღმოსავლეთ კავკასიაში;
ჩუტყვავილა; კეთრი; სიფილისი – ათაშანგი ხევსურულ მითოლოგიაში.
